Tại sao cần sửa đổi Luật Tiếp cận thông tin 2016?
Luật Tiếp cận thông tin 2016, có hiệu lực từ 01/07/2018, được coi là nền tảng cho một xã hội minh bạch. Tuy nhiên, sau gần 8 năm thi hành, thực tiễn đã bộc lộ nhiều “điểm nghẽn”. Theo Thứ trưởng Bộ Tư pháp Nguyễn Thanh Ngọc, bối cảnh thời đại số và yêu cầu từ Nghị quyết số 66-NQ/TW đòi hỏi một tư duy pháp lý hoàn toàn mới.
Những bất cập chính hiện nay bao gồm:
- Quy trình thủ công: Việc cung cấp thông tin còn nặng về giấy tờ, chưa kết nối dữ liệu liên thông.
- Áp lực lên cơ sở: UBND cấp xã đang phải gánh trách nhiệm cung cấp quá nhiều loại thông tin không do mình tạo ra.
- Phạm vi hẹp: Nhiều đơn vị cung cấp dịch vụ thiết yếu (như bệnh viện, trường học công lập) chưa được quy định rõ trách nhiệm cung cấp thông tin minh bạch.
5 Điểm đột phá trong Dự thảo Luật Tiếp cận thông tin (Sửa đổi)
Dựa trên các thảo luận tại Hội thảo khoa học do Bộ Tư pháp tổ chức tháng 2/2026, dưới đây là 5 thay đổi chiến lược mà mọi công dân cần nắm rõ:
1. Mở rộng chủ thể có trách nhiệm cung cấp thông tin
Trước đây, trách nhiệm chủ yếu thuộc về cơ quan nhà nước hành chính. Dự thảo mới đề xuất mở rộng sang:
- Các đơn vị sự nghiệp công lập cung cấp dịch vụ công cơ bản, thiết yếu (Y tế, Giáo dục…).
- Xem xét mở rộng sang các cơ quan của Đảng và Mặt trận Tổ quốc Việt Nam.
Điều này đồng nghĩa người dân sẽ dễ dàng tiếp cận các thông tin về viện phí, học phí, chất lượng dịch vụ công một cách minh bạch hơn.
2. “Cởi trói” áp lực cho UBND cấp xã
Đây là một cải cách thực tế. Thay vì phải chịu trách nhiệm cung cấp mọi loại thông tin do mình nắm giữ (bao gồm cả văn bản của cấp trên), UBND cấp xã dự kiến sẽ chỉ phải cung cấp thông tin do mình trực tiếp tạo ra.
- Lợi ích: Giảm tải khối lượng công việc cho cán bộ cơ sở, tăng độ chính xác của thông tin nguồn.
3. Ứng dụng Trợ lý ảo và Chuyển đổi số
Dự thảo Luật hướng tới việc hiện đại hóa quy trình bằng công nghệ:
- Thiết lập hệ thống Trợ lý ảo hành chính.
- Xây dựng ứng dụng di động (Mobile App) để người dân gửi yêu cầu và nhận kết quả trực tuyến toàn trình.
- Kết nối dữ liệu liên thông, cho phép tra cứu không phụ thuộc vào địa giới hành chính.
4. Minh định các khái niệm “Thông tin mật”
Một rào cản lớn hiện nay là sự mơ hồ trong các thuật ngữ như thông tin “gây ảnh hưởng xấu” hay “nguy hại đến lợi ích Nhà nước”. Điều này dẫn đến tình trạng các cơ quan từ chối cung cấp thông tin tùy tiện. Dự thảo mới sẽ quy định cụ thể, chi tiết các thuật ngữ này, hạn chế tối đa việc lạm dụng lý do bảo mật để che giấu thông tin công cộng.
5. Bảo đảm quyền cho người nước ngoài
Đề xuất bổ sung quyền yêu cầu cung cấp thông tin cho người nước ngoài đang cư trú hợp pháp tại Việt Nam. Đây là bước tiến phù hợp với xu thế hội nhập quốc tế sâu rộng của Việt Nam.
Tác động đến đời sống và Quản trị nhà nước
Việc sửa đổi Luật không chỉ là vấn đề kỹ thuật lập pháp mà còn mang ý nghĩa chính trị – xã hội sâu sắc:
- Đối với người dân: Quyền làm chủ được củng cố. Dễ dàng giám sát hoạt động của cơ quan công quyền và các đơn vị dịch vụ thiết yếu.
- Đối với Nhà nước: Tăng tính giải trình, minh bạch và giảm thiểu tham nhũng vặt thông qua việc công khai hóa quy trình xử lý.
Câu hỏi thường gặp:
1. Khi nào Luật Tiếp cận thông tin sửa đổi được thông qua? Theo Chương trình xây dựng luật của Quốc hội, dự án Luật dự kiến được trình và xem xét trong năm 2026.
2. Tôi có thể yêu cầu bệnh viện công cung cấp thông tin chi phí không? Theo dự thảo mới, các đơn vị sự nghiệp công lập (như bệnh viện) sẽ có trách nhiệm cung cấp thông tin liên quan đến dịch vụ thiết yếu, tăng cường quyền lợi cho người dân.
3. Trợ lý ảo hành chính là gì? Đó là hệ thống AI được tích hợp vào cổng thông tin, giúp trả lời tự động các thắc mắc về thủ tục, hồ sơ và cung cấp thông tin pháp luật 24/7 mà không cần cán bộ trực tiếp xử lý.
